Stifting Elektrysk Farre Fryslân

Tjet Rixt kreeg elektrische aandrijving

Deze reportage is aangevuld met beeldmateriaal, dat wij op 21 en 23 oktober 2009 maakten + 6 augustus 2010

Tjet Rixt de uit 1843 daterende, nu 166 jaar oude, boeier kreeg een elektrische aandrijving.

Dit schip is het op één na oudste nog in de zeilvaart zijnde schip van ons land. Een prachtig gerestaureerd schip. De bijzondere naam dankt ze aan de vrouw en dochter van Jacob Hepkema, de krantenuitgever die het schip in 1909 kocht. Dus als u nog een aparte naam zoekt voor uw boortelinge?

Toen dit rijk geornamen-teerde schip nu meer dan anderhalve eeuw geleden van stapel liep op de werf van Teadze Eeltjes Holtrop in IJlst had het geen motorisering. Om een haven uit of in te komen werd er gezeild, geboomd en gejaagd.

Wij gaan er vanuit, dat wel nooit een stoommachientje in het 1e foto boven: Tjet Rixt tijdens vlootschouw Sneekweek 2010
schip gestaan zal hebben,
maar dat dit schip sinds 1910 een drietal brandstof motoren heeft versleten is wel zeker.

De laatste was met 24 draaiuren bepaald nog niet op, maar had meteen wel afgedaan, toen leden van bestuur en directie van het Zuiderzeemuseum, eigenaar van dit schip, kennis maakten met elektrisch varen.

Onhandig element daarbij was alleen, dat die 56 pk Yanmar diesel er recent (2007) nieuw ingebouwd was.

Onhandig in tweeërlei opzicht:

budgettair, maar ook logistiek, hij zat namelijk half in het achteronder en stak deels onder de achterbank de kuip in.

Dat kwam zo:

In de kuip is er aan de boegzijde van de schroefas nauwelijks ruimte om er een beetje een motor in kwijt te kunnen. Daarom was deze diesel een slag omgekeerd en boven de schroefas geplaatst, daarmee wel gezien z'n hoogte een struikelblok in de kuip. En dat zit niet echt lekker en stuurt ook nog eens onhandig omdat je altijd om die grote motorkist heen moest.

Tja en dan is 't zoals in de echte liefde is, dan gaat 't knagen, als je gezien hebt dat 't beter kan.

Dat laatste bijvoorbeeld aan boord van de SimmerTwirre een weliswaar niet historisch , maar wel groot met 12 meter schip, dat dit voorjaar bij Simmerskip Jachtbouw in Sneek is gebouwd en volledig elektrisch vaart.

Kortom er is aan de bestuurstafel van de Stichting Vrienden van de Tjet Rixt en bij de directie van het Zuiderzee Museum is heel wat geplust en gemind voordat er "Ja" gezegd kon worden op het voorstel de Tjet Rixt van een elektrische aandrijving te voorzien.

Belangrijk daarin was het kostenaspect.

Dit is immers 1 : 1 gekoppeld aan de te kiezen configuratie.

Anders gezegd wat moet er dan voor soort elektrische aandrijving in komen en met name hoe zwaar moet dan de motor zijn?

Daarbij geldt, dat motor vermogen bepalend is voor de grootte van het batterijpakket en dit laatste weer voor de vereiste laders en de eventueel toe te passen generatorset.

Of te wel: een kW-tje meer motorver- mogen tikt zo driewerf door in € 's.

Maar ook in gewicht, zo'n zelfde kW-tje meer noopt tot 4 à 5 kWh meer aan batterijen en dat is ook weer een dikke honderd kilo extra.

En ja het geïnstalleerde vermogen van de diesel was wel 56 Pk.

Bovendien gold als eis, dat minimaal 8 uur met de boot met een redelijke snelheid moest kunnen worden gevaren.

Na veel overleg met verschillende leveranciers en deskundigen is uit eindelijk gekozen voor een a-synchrone Silentprop aandrijving van slechts

10 kW (geleverd door Bellmann Drive Technology uit Zeewolde).

In de afgelopen twee weken is deze nu ingebouwd op de werf van Simmerskip Jachtbouw in Sneek, waarbij is samen-gewerkt met Watersporttechniek Zondervan uit Akkrum en Mark Bijstra Scheepsinstallaties uit Sneek.

Ook is er een nieuwe op deze motorisering aangepaste schroef (16x9") onder het schip gekomen.

De hele om-en inbouw was een beetje een race tegen de klok, omdat het bestuur van de Stichting Vrienden van de Tjet Rixt mee wilde doen met de vlootschouw ter gelegenheid van de 161e Algemene Vergadering van de Koninklijke Zeilvereniging Oostergoo.

Dit bijzondere evenement waar wel 60 historische schepen aan deelnamen vond plaats op zaterdag 6 juni 2009. De Tjet Rixt was het oudste deelnemende schip met de modernste voortstuwing.

Budgettair waren er wel twee meevallers:

de in feite nog gloednieuwe Yanmar diesel kon goed verkocht worden en
de ombouw kwam in aanmerking voor subsidie in het kader van de "Friese stimuleringsregeling Elektrisch Varen". Want, anders dan de naam van de eige-naar doet vermoe-den, het schip heeft z'n thuishaven in Grou waar het in een schiphuis ligt.

Heel bijzonder is, dat er in de naastliggende box het oudste uit 1823 daterende zeilschip van ons land, het Fries Jacht Lytse Bever ligt. Dit schip is, zelfs ook op dezelfde werf, van Holtrop, in IJlst gebouwd.

Natuurlijk wilt u ook weten hoe het elektrisch varen met de Tjet Rixt is verlopen?

Dat ging helemaal goed: al met slechts 7 kW vaart het schip op de GPS 10 km/u.

Het tot volvermogen doorduwen van de "gas"handel leidt dan tot nog 4 kilomertjes extra snelheid. Voor dit 10,50 meter lange schip grenst dit aan de rompsnelheid, die rond de 14 km/u ligt.

Heel bijzonder was een moment afgelopen zaterdagmiddag, toen er zo'n veertig van deze schepen die voor met maar drie ankers op de Wijde Ee lagen. Door de plotseling aanhalende NO-wind dreef de vloot van haar plek. En toen bleek het bijzetten van de motor op de Tjet Rixt (met 7 kW) voldoende om de hele vloot weer op z'n

plaats te krijgen.

Dat elektrisch varen geen kracht zou hebben werd daarmee wel naar 't land der fabelen verwezen.

We hadden 't al even over de vaarprestaties. Het batterij pakket bestaat uit 2 sets van elk 8 zes Volts vol tractie mono blocks, die zich door de hele boot heen makkelijk lieten wegbouwen.

Daarom is het pakket wel voorzien van een ontgassingssysteem.

Bruto is het batterijsysteem (geleverd door Posthuma Batterijen uit IJlst) totaal bij C20 40,8 kWh groot. Bij ontlading in circa 5 uur (C5) en een maximale ontlaaddiepte van 80% is er effectief 26 kWh aan energie beschikbaar. Tjet Rixt

Uitgaande van genoemde 7 kW vermogen bij 10 km/u heeft 't schip een actieradius van zo'n dikke 37 km. Onder zeil zal het e-motorsysteem bij deze vaarsnelheid de batterijen met circa 1,75 kW bijladen. Dit komt omdat het schroefrendement ergens rond de 50 % ligt en de schroefbladen van een propellor altijd maar naar één kant geoptimaliseerd kunnen zijn.

Omdat er natuurlijk met de Tjet Rixt veelal gezeild wordt verwachten we, dat ze voor wat betreft de elektrische energie nagenoeg zelf voorzienend (autonoom) zou moeten kunnen zijn. Wij gaan er daarbij vanuit, dat de E-motor uitsluitend wordt gebruikt voor manoeuvreren en bedenk wel onze voorvaderen deden ook dat allemaal bomend.

Wat wel wat problemen gaf was het vinden van een walstroomaansluiting van 16 Amp.

De Tjet Rixt heeft twee Zivan NG 3 laders. Één daarvan is teruggeregeld naar een opgenomen vermogen van 14 Amp., de andere naar 8 Amp. Dit is zo gekozen om ook bij lagere voltages, dan 230 V. de afzekering van walstroom aansluitingen van resp. 16 en 10 Amp. er niet uit te laten springen.

Maar ook paaltjes afgezekerd op 10 Amp. zijn nog lang niet overal voorhanden.

Daarom wordt het schip hybride uitgevoerd en wel op een heel bijzondere manier.

In plaats van een on-board (bio)diesel genset krijgt de Tjet Rixt een op bio-gas draaiende generatorset. Een niet alleen milieu vriendelijke, maar ook qua budget en ruimtebeslag voordelige oplossing.

Echter op dit moment, zomer 2009 is dit bio-gas nog niet in handzame drukcylinders verkrijgbaar, daarom zal vooralsnog propaan worden gebruikt.

Al met al hebben we voor elektrisch varen er een fantastisch schip bij, waarmee opnieuw 't bewijs is geleverd van de effectiviteit van elektrische aandrijving. Al zal er nog één ding komende winter worden verbeterd. Er is nu nog gebruik gemaakt van de oude schroefas en ja die hoor je nu en deze is niet helemaal recht, dus die wordt nog vervangen door een nieuw volledig stil schroefassysteem.

Een oud systeem aan boord, dat zeker geen vernieuwing behoeft is de cardanische salontafel, die er voor zorgt, dat ook onder zeil flessen en glaasjes met geestrijk vocht gewoon recht blijven staan.

Donateurs van de Stichting Vrienden van de Tjet Rixt kunnen het schip inclusief schipper en bemanning voor een dagdeel of hele dag "afschrijven" via het Zuiderzee museum. Klik hier

Om terug te gaan naar de reportage over de Hiswa te Water en het Paviljoen klik hier

Colofon:

Tekst: Anton Schiere en Wilco Waller

Foto's: Anton Schiere, Wilco Waller, Marcel Schaap, Mark Bijstra, Marien Schoonen e.v.a.

Fotobewerking: Anton Schiere